Şavşat Kalesi Kazısı Üzerine Makalelerin Öğrettikleri

1. Giriş: Şavşat Kalesi ve Arkeolojik Kazılar

Yılmaz vd. 2022, s.399 "Şavşat Kalesi; Artvin ili, Şavşat ilçesi, Söğütlü Mahallesi'nde yer almaktadır. Şavşat Kalesi'nin ilk olarak hangi uygarlık döneminde inşa edildiği tartışma konusudur. Ancak 19. yüzyılın ortalarına kadar kale içinde yaşam kesintisiz devam etmiştir."

Aytekin & Canöz 2023, s.7 "Artvin ilinin Şavşat ilçesinde merkeze bağlı Söğütlü mahallesinde, ana yol kenarındaki yüksekçe bir anakaya üzerinde yer alan kalenin kesin olarak ne zaman inşa edildiği bilinmemektedir."

Aytekin 2018, s.21 "Yapı üzerinde herhangi bir kitabe bulunmamaktadır. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı uzmanlarınca 1988'de düzenlenen anıt fişinde, yapının adı Satlel kalesi olarak geçmekte ve M.S. IX. Yüzyıl yapısı olarak tanımlanmaktadır."

Şavşat Kalesi, Artvin il merkezine yaklaşık 67 km, Şavşat ilçe merkezine ise 3 km uzaklıkta bulunmaktadır. Kale, batıdan doğuya doğru yükselen meyilli bir arazi üzerine kurulmuştur ve ortalama rakımı 941 m'dir. Mülkiyeti Maliye Hazinesine ait olan kale, 207 ada, 61 nolu parselde kayıtlı olup çevresi ile birlikte 12.744,93 m² büyüklüğe sahiptir. Surlarla çevrelenmiş bulunan asıl kazı alanı oval planlıdır ve 66.75 x 60.80 m ölçülerinde toplam 4.058,40 m² büyüklüğündedir (Aytekin, 2018, s.17-18; Akgül, 2022, s.2).

2. Dört Temel Akademik Kaynağın Tanıtımı

Aşağıdaki tabloda, kullanılan dört ana kaynağın türü, güçlü ve zayıf yönleri ile olası eğilimleri karşılaştırmalı olarak sunulmaktadır.

3. Şavşat Kalesi'nin Tarihçesi ve Coğrafi Konumu

Yılmaz vd. 2022, s.404 "Şavşat Kalesi üzerinde tarih, bani veya usta hakkında bilgi verecek herhangi bir kitabe bulunmamaktadır. Ancak yüzey araştırmalarına dayalı olarak tarihlendirilmeye çalışılan kalenin Orta Çağ döneminde yöreye egemen olan Hristiyan Bagratlı Gürcü Krallığı tarafından inşa edildiği ve 1850'li yıllara kadar işlevini sürdürdüğü anlaşılmaktadır."

Yılmaz vd. 2022, s.404 "R. W. Edwards kalenin 8. yüzyılda var olduğunu, 744 yılında Arap akınları esnasında tahribata uğradığını ve daha sonra Hristiyan Bagratlılar tarafından onarılarak 19. yüzyılın başlarına kadar kullanılmış olabileceğini savunmaktadır."

Aytekin & Canöz 2023, s.7 "Bölge, Pers kökenli 6. Mithridates Eupator zamanında Pontus Krallığı'na, daha sonra Roma egemenliğine geçmiştir. Şavşat, Roma'dan sonra yerel beylikler tarafından yönetilmiştir."

Aytekin 2018, s.21 "Halihazırda 'Satlel' isminin, kalenin sınırları içerisinde yer aldığı Söğütlü Mahallesinin eski ismi olduğu bilinmektedir."

Aytekin 2018, s.24 "T.C. Başbakanlık Osmanlı Arşivi'ndeki 1572 tarihli bir belgede ise kalenin Osmanlı hükümdarlarından II. Selim (1566–1574) zamanında yıkık durumda olduğu anlaşılmaktadır."

Aytekin 2018, s.24 "Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı eserinde geçen ifadelerden kalenin 17. yüzyılın ortalarında faal durumda olduğu, Osmanlı Devleti'ne bağlı yöre beyleri tarafından Ocaklık merkezi olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır."

Bölgenin tarihsel geçmişi Tunç Çağı'na kadar inmektedir. 8. yüzyılın ilk çeyreğinden 11. yüzyılın başlarına kadar Şavşat'ın da içinde bulunduğu Tao-Klarceti bölgesine Gürcü Bagratlı Krallığı hâkim olmuştur. 12. yüzyıl Selçuklu döneminde de Şavşat ve çevresinin Gürcü krallığında olduğu bilinmektedir. 15. yüzyılda Akkoyunlu Uzun Hasan, Gürcü Bagratlı yönetimine son vermiştir. 1555'te imzalanan Amasya Antlaşması'ndan önce fethedilen yerler arasında Şavşat da bulunmaktadır (Yılmaz vd., 2022, s.404; Aytekin & Canöz, 2023, s.7-8).

4. Mimari Bulgular: 26 Mekân ve Yapılar

Aytekin 2018, s.46-86 Şavşat Kalesi'nde yaklaşık on yıl süren kazı çalışmaları yirmi altı ayrı mekânda yürütülmüştür.

Yılmaz vd. 2022, s.405-406 "Çalışmaya güneybatı yönündeki 1 No.lu silindirik kulenin kazısıyla başlanmıştır. Daha sonraki yıllarda 1 No.lu kulenin etrafında tam olarak adlandırılamayan ön avlu gibi bazı mekânlar gün ışığına çıkartılmıştır."

Akgül 2022, s.4-10 Ana mimari yapılar:

• 1 No.lu Mekân / Silindirik Kule: Kalenin girişinin sol yanında, güneybatı sur duvarı üzerinde. 6 katlı, gözetleme işlevi (Akgül, 2022, s.4).
• 2 ve 3 No.lu Mekânlar: 1 No.lu kulenin çevresinde ön avlu niteliğinde alanlar. 2009'da 128 adet sikke bulunmuştur (Akgül, 2022, s.5).
• 4 No.lu Mekân / Kule: Kalenin güney suru üzerinde. 2013'te kazılmıştır (Akgül, 2022, s.6).
• 6 No.lu Mekân / Büyük Salon: İki katlı, dikdörtgen planlı, anıtsal giriş kapısı. Kalenin en büyük yapısı (Akgül, 2022, s.7; Aytekin, 2018, s.56).
• 9, 10, 11 No.lu Mekânlar / Kiler: Dört kiler yapısı. 9 No.lu kilerde 10 adet pithos; 10 No.lu kilerde 3 adet pithos; 11 No.lu kilerde 6 adet pithos (Aytekin & Canöz, 2023, s.14-17).
• 13 No.lu Mekân / Eczane: Kareye yakın dikdörtgen planlı. Taş ve tuğladan sıralı hücreler (Akgül, 2022, s.9; Aytekin, 2018, s.65).
• 14 No.lu Mekân / Bey Konağı: 3 katlı, güneydoğu suruna bitişik. 2.00 m yüksekliğinde en büyük pithos (Aytekin & Canöz, 2023, s.9-10).
• 18 No.lu Mekân / Kiler (4. Kiler): İki bölümlü. 8 adet pithos (batı), 2 adet pithos (doğu) (Aytekin & Canöz, 2023, s.18).
• 19 No.lu Mekân / Şarap Mahzeni: Dikdörtgen planlı, tonoz örtülü. 7 adet pithos (Aytekin & Canöz, 2023, s.11-13; Akgül, 2022, s.10).
• 20-21 No.lu Mekânlar / Bey Hamamı ve 22 No.lu Mekân / Şapel: Birbirine bitişik. Şapel bazilikal planlı, tek nef. Hamam soyunmalık ve yıkanma bölümlerinden oluşur (Akgül, 2022, s.11; Aytekin, 2018, s.77).
• 23 No.lu Mekân / Mescit: Şapelin batısında. Osmanlı dönemi ibadet yapısı (Akgül, 2022, s.11; Aytekin, 2018, s.78).
• 24 No.lu Mekân / Sarnıç: Kalenin en tepe noktasında, ana kayaya oturtulmuş (Akgül, 2022, s.11-12).
• 25 ve 26 No.lu Mekânlar: Kalenin kuzey suruna yakın. 25 No.lu şömineli mekân. 2016 yılı kazıları (Akgül, 2022, s.12; Yılmaz vd., 2022, s.406).

Aytekin & Canöz 2023, s.19 "2017 yılı kazı sezonunda kazısı gerçekleştirilen şarap üretim merkezi, kalenin kuzeydoğusundaki sur duvarı ile 24 nolu mekan olan sarnıç arasındaki kısımda doğu batı doğrultusunda uzanan alanda ortaya çıkmıştır. Bu mekanda toplamda farklı boyutlarda 17 pithos tespit edilmiştir."

5. Seramik Buluntular: Sırlı ve Sırsız Örnekler

Yılmaz vd. 2022, s.399 "Şavşat Kalesi'nde yapılan kazılarda mimari kalıntılar ile çeşitli küçük buluntuların yanı sıra çok sayıda sırlı ve sırsız seramik parçalar da gün yüzüne çıkartılmıştır. Seramik buluntuların çoğunluğunu sırsız grup oluşturmaktadır."

Yılmaz vd. 2022, s.399 "Bu grupta kâse, çömlek, pişirme kabı, ekmek tepsisi, maşrapa, küp, testi, kapak ve lazımlık gibi değişik türden kaplara ait parçalar yer almaktadır."

Yılmaz vd. 2022, s.406 "2016 yılına ait 25 numaralı ocaklı (şömineli) mekân ile 26 numaralı mekânların kazı çalışmalarında çıkartılmış seramikler ile 2017 yılı restorasyon çalışmaları sırasında bulunan sırsız seramikler ele alınmıştır."

Yılmaz vd. 2022, s.425 "G. 4'teki 25 numaralı ocak/şömineli mekân ile 26 numaralı mekânda toplam 6299 seramik ele geçmiştir."

Akgül 2022, s.13-14 Sırlı seramikler dört grupta incelenir:

• A- Tek renkli sırlı seramikler: Genellikle mutfak eşyası, sadece içi sırlanmış.
• B- Sır altı boyama seramikler: Yoğun olarak karşılaşılmış, genelde tabaklarda.
• C- Boyalı kazıma seramikler: Az sayıda, astar üzerine kazıma + sırlama.
• D- Kazıma seramikler: En az görülen teknik. İnce uçlu aletle kazıma.

Akgül 2022, s.14 "Şavşat kalesi kazısında çok sayıda sırsız seramik parçaları çıkarılmıştır. Özellikle kâse formunda kaplar olmak üzere, testi, çömlek ve pişirme kaplarının dip ve kenar gövdelerine ait parçalardan oluştuğu tespit edilmiştir."

Yılmaz vd. 2022, s.407-413 Hamur renkleri arasında pembe (7.5YR 7/4), sarımsı kırmızı (5YR 5/6, 5YR 5/8), kırmızımsı sarı (7.5YR 6/6), kırmızı (10R 4/6, 10R 5/8), koyu kırmızımsı gri (10R 3/1), koyu gri (7.5YR 4/1), kahverengi (7.5YR 4/3) ve koyu kahverengi (7.5YR 3/2) bulunmaktadır.

6. Pithoslar: Depolama Kapları ve Şarap Üretimi

Aytekin & Canöz 2023, s.5 "Kazı çalışmaları boyunca büyük bir kısmı hizmet ve servis birimlerinde yer alan farklı boyutlarda pithoslar bulunmuştur. 4 farklı kiler yapısı, şarap mahzeni, şarap üretim merkezi ve bey konağı bu pithosların tespit edildiği mekânlardır."

Aytekin & Canöz 2023, s.5 "Bulunduğu mekâna göre boyutları ve hacimleri değişen pithosların en büyüğü Bey Konağı'nın tabanında yer almaktadır."

Aytekin & Canöz 2023, s.10 Bey Konağı'ndaki pithos: "2.00 m yükseklikte, 8 cm taban çapında ve 80 cm ağız genişliğindedir. Zemine sabitlenen pithosun dış yüzeyi harçlarla sağlamlaştırılarak moloz taşlarla etrafı kaplanmıştır."

Aytekin & Canöz 2023, s.11-12 Şarap Mahzeni (19 No.lu Mekan): "2.80x5.00 m ölçülerinde dikdörtgen planlı... Kazı çalışmaları sonucunda mahzenin zeminine sabitlenmiş 7 adet pithos çıkarılmıştır. Pithosların ortalama ölçüleri 70-110 cm arasındadır."

Aytekin & Canöz 2023, s.14-17 Kilerlerdeki pithos sayıları:

• 9 No.lu Kiler (Kiler-I): 10 adet pithos, derinlik 1.20 cm, çap 60 cm
• 10 No.lu Kiler (Kiler-II): 3 adet pithos
• 11 No.lu Kiler (Kiler-III): 6 adet pithos, ağız çapları 28-40 cm, derinlik 1.10-1.50 cm
• 18 No.lu Kiler (Kiler-IV): Batıda 8 adet (22-30 cm çap, 1.10 m derinlik), doğuda 2 adet (75 cm çap, 70 cm derinlik)

Aytekin & Canöz 2023, s.19 Şarap Üretim Merkezi: "Bu mekanda toplamda farklı boyutlarda 17 pithos tespit edilmiştir. Pithosların batısındaki alanda ise kuzey-güney doğrultuda uzanan dikdörtgen formlu bir havuz bulunmuştur."

Aytekin & Canöz 2023, s.19 "Pithoslardan ikisi batıda havuzun hemen solunda birbirine bitişik halde ve kireç harcı ile sağlamlaştırılmış olarak yer almaktadır. Diğer 15 pithos ise güney duvar ile kuzey duvar arasında kısmen düzenli olarak zemine yerleştirilmiştir."

Yılmaz vd. 2022, s.426 "Kalede açığa çıkarılan şarap üretim atölyesinde üretilen şarapların depolandığı, dinlendirildiği büyük küpler (pitos) yine tüm ya da tüme yakın biçimde ele geçmiştir."

7. Usta İşaretleri (Monogramlar) ve Anlamları

Yılmaz vd. 2022, s.421 "Sırsız seramiklerin dibinde, ayak içlerinde kazıma tekniği ile yapılmış usta işareti-monogram olabileceğini düşündüğümüz motifler de yer almaktadır. Büyük olasılıkla kazıma kalın ve sivri uçlu bir aletle oluşturulmuştur."

Yılmaz vd. 2022, s.421 "Ele alınan örneklerde dokuz farklı işarete rastlanılmıştır. İşaretlerin birbirinden farklı olması, seramiklerin farklı ustalar veya atölyeler tarafından yapılmış olabileceğini de göstermektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.422 Monogram türleri:

• Haç motifi: En yoğun görülen motif
• Asma haç: Gürcistan'da Azize Nino'nun Haçı olarak adlandırılır
• Ok ucu motifi
• Beşli benek
• Üçlü yatay çizgiler
• Gürcüce "V" harfi
• Daire motifi
• İnce dal benzeri motif

Yılmaz vd. 2022, s.423 "Şavşat seramiklerindeki monogramlardan asma haç motifi Gürcistan'da Hristiyanlığı yayan Azize Nino'nun Haçı olarak adlandırılmaktadır. Orta Çağ dönemine ait Gürcistan'daki çeşitli kiliselerde bulunan seramik ve mezar taşlarının üzerinde de Azize Nino'nun Haçı yer almaktadır."

Yılmaz vd. 2022, s.422 "Bu çalışma kapsamında ele alınan kapların kaideleri altında monogram bulunmaktadır. Söz konusu monogramlı örneklerin kaba, düzgün işlenmemiş bir yüzeye sahip olması ve tür çeşitlemesinin olmaması bu kapların kalede yaşayan insanlar için üretildiğini ve usta veya atölye işareti olduğunu düşündürmektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.423-424 "Bizans seramiğinde çok fazla görülen monogram nadir de olsa İslami dönem sırlı seramiklerinde de usta işareti olarak karşımıza çıkmaktadır. Selçuklu dönemine ait bir matara örneğinin dış yüzeyinde ok ucu motifi görülmektedir."

8. Yerel Üretim ve İthal Seramikler

Yılmaz vd. 2022, s.414 "Şavşat Kalesi'nde yerel üretimin yanı sıra ithal olabileceğini düşündüğümüz bir grup eser de mevcuttur. Bu kaplar, yerel üretim örneklerinin aksine düzgün yüzeyli, ince cidarlı, sıkı dokulu ve az gözenekli bir hamur yapısına sahiptirler."

Yılmaz vd. 2022, s.414 "Geç Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde de Şavşat Kalesi'nin yakınında olan Küplüce'de seramik üretimi devam etmiştir. Küplüce Köyü'nde yapılan incelemelerde, Küplüce'deki kil yataklarındaki toprak ile kalede bulunan seramiklerin hamur renginin benzer olduğu görülmüştür."

Yılmaz vd. 2022, s.414 "Kaledeki kaplar için kil temini büyük olasılıkla o dönemde de Küplüce köyünden sağlanmış olmalıdır."

Yılmaz vd. 2022, s.425 "Kaba, çok katkılı ve koyu hamurlu olanlar yerel; düzgün yüzeyli, açık renk hamurlu buluntular -kaliteli işçiliği ve pişirimi ile diğerlerinden farklı olup- ithal olarak bölgeye gelmiştir."

Yılmaz vd. 2022, s.425 "Şavşat Kalesi'ndeki kaplar, yaptığımız karşılaştırmalar ve değerlendirmeler neticesinde, büyük olasılıkla Karadeniz kıyı ticaretiyle Gürcistan'dan getirtilmiş olmalıdır."

Yılmaz vd. 2022, s.414 "Aynı zamanda Şavşat Kalesi'nde kullanılan harcın içeriğinde % 23-25 oranında sönmüş ve bekletilmiş kireç, % 73-75 oranında temiz yıkanmış dere kumu ve 1-3 cm arasında iri taş agregalar tespit edilmiştir."

Aytekin & Canöz 2023, s.20 "Kaledeki pithoslara form açısından baktığımızda gövde ve dip kısımlarının tipolojileri üzerinden değerlendirme yapmak gerekmektedir. Zira ağız kısımları tahrip olduğu için pithosların dudak formları üzerine bir değerlendirme ve gruplama yapılamamaktadır."

9. Kronoloji: 13.-15. Yüzyıl Tarihlendirmesi

Yılmaz vd. 2022, s.399 "Bu çalışma kapsamında Şavşat Kalesi'ndeki 13.-15. yüzyıllara tarihlendirilen bir grup sırsız Gürcü dönemi seramiği ele alınmıştır. Söz konusu dönemde Şavşat Kalesi Gürcü Bagratlı sülalesi tarafından yönetilmektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.399 "Bu seramikler 13.-15. yüzyıllara tarihlendirilmekle birlikte örneklerin büyük bölümü Şavşat Kalesi'nin yönetiminde söz sahibi olan Hristiyan Bagratlı sülalesi döneminde üretilmiştir."

Yılmaz vd. 2022, s.426 "Bu çalışma kapsamında ele alınan örnekler, yapılan karşılaştırmalardan yola çıkarak 13.-15. yüzyıllara tarihlendirilmektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.415 "Şavşat sırsız seramikleri, Gürcistan Ulusal ve Batum Acara müzelerindeki 12.-13. yüzyıl sırsız örneklerle hamur rengi bakımından ve özellikle Orta Çağ dönemi olarak tarihlendirilen astar boyama tekniğiyle bezemeli seramiklerle, ince cidar ve açık renk hamur kullanımı açısından benzerlik göstermektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.417 "13. yüzyılın son çeyreği ile 15. yüzyılın başı Solhat, Alushta, Sudak ve Funa başta olmak üzere Kırım'da oldukça geniş alanda benzer formlar görülmektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.417-418 "Batum'a 12 km uzaklıktaki Gonio (Apsarus) Kalesi'nde bulunan 11.-13. yüzyıla tarihlendirilen kâselerle de yarı küresel gövde, içe çekik ağız bakımından benzerlikler söz konusudur."

10. Dört Kaynağın Karşılaştırmalı Analizi

11. Bulguların Tutarlılığı ve Çelişkiler

11.1. Tutarlı Bulgular

• Kalenin konumu ve boyutları: Tüm kaynaklar Artvin-Şavşat-Söğütlü Mahallesi'nde, 12.744 m² alan üzerinde olduğunu belirtir (Yılmaz vd., 2022, s.399; Aytekin & Canöz, 2023, s.7; Aytekin, 2018, s.17; Akgül, 2022, s.2).
• Kazının başlangıcı ve süresi: 2007'de başlayıp 2017/2018'de tamamlanmıştır (tüm kaynaklar).
• 26 mekân: Tüm kaynaklar 26 farklı mekânda kazı yapıldığını teyit eder.
• Bagratlı dönemi: Tüm kaynaklar kalenin Hristiyan Bagratlı Gürcü Krallığı döneminde önemli olduğunu vurgular.
• Seramik çeşitliliği: Kâse, çömlek, küp, testi, maşrapa, tepsi, kapak, lazımlık gibi türler hem Yılmaz vd. (2022) hem Akgül (2022) tarafından belirtilir.

11.2. Tamamlayıcı Bulgular (Çelişki Değil, Farklı Odak)

• Pithos sayıları: Aytekin & Canöz (2023) toplam 52+ pithos'u mekân mekân verirken; Yılmaz vd. (2022) sadece "büyük küpler" olarak bahseder; Aytekin (2018) kilerlerdeki pithosları görselle anlatır. Bu bir çelişki değil, odak farkıdır.
• Monogramlar: Sadece Yılmaz vd. (2022) detaylı monogram analizi sunar. Diğer kaynaklarda bu konu geçmez. Bu, kaynakların uzmanlık alanlarından kaynaklanır.
• Sırlı seramikler: Akgül (2022) sırlı seramikleri 4 gruba ayırarak özetlerken; Yılmaz vd. (2022) sadece sırsız seramiklere odaklanır. Bu bir çelişki değil, tamamlayıcılıktır.
• Taşınır buluntular: Aytekin (2018) ve Akgül (2022) sikke, mancınık güllesi, koçbaşı, kitabe gibi buluntulardan bahsederken; Yılmaz vd. (2022) ve Aytekin & Canöz (2023) sadece seramikle ilgilenir. Bu da tamamlayıcılıktır.

11.3. Görünen Çelişkiler ve Açıklamaları

12. Sonuç: Kazının Bilimsel Katkıları

Yılmaz vd. 2022, s.426 "Sonuç olarak kalede bulunan sırsız seramiklerin kalenin mimari dokusuyla olan uyumu dikkati çekmekte ve örneklerin bazıları dönemsel üslubu yansıtmış olması bakımından da önem arz etmektedir."

Yılmaz vd. 2022, s.426 "Ayrıca eserlerin dönemin Anadolu'da hâkim gücü olan Selçuklu seramiklerinden çok Bizans seramiği ile benzerlik göstermesinde, ortak Hristiyanlık inancının etkili olduğu yadsınamayacak gerçeklerdendir."

Yılmaz vd. 2022, s.426 "Kâselerdeki monogramların Anadolu'daki 12.-14. yüzyıl mimari örneklerinde de görülmesi, bölgeler ve kültürler arası etkileşimin olduğunu göstermektedir."

Aytekin & Canöz 2023, s.20 "Sonuç olarak; Şavşat Kalesi'nde üretildiği düşünülen bu depolama kapları, günlük kullanıma yönelik, tamamen ihtiyaç dâhilinde form verilmiş, oldukça fonksiyonel kaplardır."

Aytekin & Canöz 2023, s.20 "Ortaçağ'da Kafkasya'daki siyasi, kültürel ve ticari hayata dair önemli ipuçları veren bu kapların, Şavşat Kalesi özelinde çalışılması, kapsamlı bir tipoloji oluşturulması açısından büyük önem taşımaktadır."

Aytekin 2018, "Değerlendirme ve Sonuç" Şavşat Kalesi kazısı, Doğu Karadeniz Bölgesi'nin ilk Bakanlar Kurullu Kazısı unvanına sahiptir. Kazı sonucunda ortaya çıkan 26 mekân, kalenin sadece bir savunma yapısı değil, aynı zamanda bir yerleşim merkezi olduğunu göstermiştir.

Şavşat Kalesi Kazısının Başlıca Bilimsel Katkıları:

1. Mimari Katkı: 26 farklı mekânın (kuleler, kilerler, şarap mahzeni, şarap üretim merkezi, Bey Konağı, şapel, mescit, hamam, sarnıç, eczane) ortaya çıkarılması ve belgelenmesi.
2. Seramik Katkısı: 6299 seramik parçasının (25-26 No.lu mekânlar) ve 52+ pithosun sistematik olarak incelenmesi; sırsız seramik tipolojisinin oluşturulması.
3. Monogram Katkısı: 9 farklı usta işaretinin (monogram) tespit edilmesi ve Bizans-Gürcü-Selçuklu etkileşiminin belgelenmesi.
4. Yerel Üretim Kanıtı: Hamur rulosu, cüruf parçaları, fırın kalıntıları ve Küplüce'deki kil yatakları ile seramik üretiminin kalede yapıldığının kanıtlanması.
5. Ticaret Ağı Kanıtı: İthal seramiklerin varlığı, Şavşat Kalesi'nin Karadeniz kıyı ticareti (Batum-Gürcistan) ile bağlantısını göstermesi.
6. Kültürel Etkileşim: Bizans, Gürcü ve Selçuklu kültürlerinin seramikler üzerindeki etkisinin belgelenmesi.
7. Tarihlendirme: Seramik buluntuların 13.-15. yüzyıla tarihlendirilmesi ve Bagratlı dönemi ile ilişkilendirilmesi.

13. Kaynakça ve Referanslar