This thesis examines the transformation of dynastic representation and religious identity within the Atabek Yurdu Atabegate from the late 14th century to the mid-16th century, focusing on the lineage from Ivane II (Çaklı) to Keyhüsrev. Based on primary sources such as Clavijo's 1405 embassy record, Georgian chronicles, Ottoman and Venetian diplomatic documents, and Akkoyunlu historiography, the study explores how political necessities redefined Atabeg representation beyond fixed religious identities.
Ivane II's alleged conversion to Islam, documented by both Clavijo and genealogical records, marks the initial shift toward trans-cultural diplomacy. Subsequent figures such as Kvarkvare II, Bahadur, Manuçar, and Qvarqvare IV are analyzed through the lens of ideological adaptation—particularly the gaza narratives that framed dynastic military action as religiously legitimate.
Methodologically, the thesis integrates textual analysis, genealogical reconstruction, and discourse evaluation to trace how dynastic legitimacy was maintained within a single male lineage, while representational strategies evolved across Ottoman–Safavid rivalries. The Atabegate emerges not as a static title, but as a flexible institution of symbolic agency, reflecting broader geopolitical and ideological currents of the early modern Caucasus.
Atabek Yurdu Atabekliği, 14. yüzyıl sonundan 16. yüzyıl ortalarına kadar Gürcistan'ın güneybatısında yarı özerk bir hanedanlık yapısı olarak tarih sahnesinde yer almıştır. Timur'un Kafkasya seferleri sonrası dönemde Ivane II (Çaklı) önderliğinde bu hanedanlık hem dini temsiliyet hem de diplomatik strateji açısından dönüşüme uğramıştır[1]. Bu çalışma, Ivane II'den Keyhüsrev'e kadar uzanan temsil zincirini, hanedansal süreklilik ve temsiliyet performansı ekseninde incelemektedir.
Clavijo'nun 1405 tarihli gözlemleri, Ivane II'nin Müslüman olarak Hristiyan bölgede yönetim yürüttüğünü belgelemektedir[2]. Akkoyunlu kaynaklarında Kvarkvare II'nin savaşları "gaza" olarak nitelendirilmiş; bu temsiliyetin İslami meşruiyet bağlamında sunulduğu anlaşılmıştır[3]. 16. yüzyıla gelindiğinde ise temsil figürlerinin Safevî ve Osmanlı rekabeti içinde diplomatik pozisyon aldığı görülmektedir.
Bu tez, Atabeklik kurumunun sabit bir inanç sistemine değil, dönemin ihtiyaçlarına göre uyarlanmış stratejik temsiliyet performanslarına dayandığını savunmakta; soy temelli süreklilikle bu evrimi bir arada incelemektedir.
Gürcü kronikleri (Kartlis Tskhovreba) hanedan figürlerinin biyografik verilerini sağlarken, diplomatik temsiliyeti sınırlı biçimde ele alır[6]. Clavijo'nun seyahatnamesi, Ivane II'nin dönemine ait dış gözlem verisi sunan en önemli belgedir[2]. A.C.S. Peacock, Ivane'nin Müslümanlaşması ve Akkoyunlu destekli gaza söylemi gibi temsiliyet dönüşümlerini ayrıntılı biçimde analiz etmiştir[1].
Ağbuğa'nın kardeşi Kvarkvare II, Atabekliği devralarak siyasi varlığı yeniden dışa açmış; özellikle 1465 Paravani Savaşı ve Akkoyunlu desteğiyle Atabekliği bağımsızlaştırmıştır. Tihrani ve Rumlu'nun gaza söylemleri, bu dönemin dış ideolojik temsil düzlemine işaret eder[3][7]. Ancak Kvarkvare II'nin ölüm tarihi konusunda literatürde açık bir ayrışma vardır: Allen (1932), 1466'da öldüğünü savunurken[2]; Gürcü kronikleri ve The Life of Georgia, onun 1490'lara kadar etkin olduğunu göstermektedir[4]. Bu tartışma, Bahadur'un 1470'lerin sonlarında fiilî Atabek olarak geçmesiyle ilişkilendirilmiş; ancak Bahadur'un aktif varlığı, Kvarkvare'nin ölümünü değil, Atabekliğin görevsel paylaşımını kanıtlar niteliktedir.
Bu çalışmada üç temel yöntem kullanılmaktadır. Birincisi, metinler arası karşılaştırma yoluyla temsil figürlerinin dönemsel işlevleri değerlendirilmiştir. İkincisi, şecere verileri üzerinden hanedansal süreklilik ve unvan geçişleri soy ağacı biçiminde yapılandırılmıştır. Üçüncü olarak, dışa dönük temsilin gaza söylemi, Safevî ittifakı ve Osmanlı destekli yapı gibi ideolojik dönüşüm biçimleri karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.
Bu tez, birincil ve ikincil kaynaklar üzerinden yapılandırılmıştır. Birincil kaynaklar arasında Clavijo'nun Embassy to Tamerlane (1405)[2], Gürcü kronikleri Kartlis Tskhovreba[6], Tihrani'nin Kitab-i Diyarbakriyya[3], Rumlu'nun Ahsan al-Tavarikh[7], Venedik elçilik kayıtları ve Osmanlı tahrir defterleri bulunmaktadır. İkincil kaynaklar ise Peacock, Allen, Geneanet ve Royal House of Georgia belgeleridir.
Ivane II (Çaklı), Timur'un Kafkasya seferleri sonrası Gürcistan'ın güneybatısında dini ve diplomatik temsiliyeti yeniden kuran bir figürdür. Peacock, Ivane'nin Müslümanlaşmış olabileceğini belirtirken[1], Geneanet verileri Timur'un Amul valisinin kızıyla evlilik yaptığını belgelemiştir[5]. Clavijo'nun seyahatnamesinde Müslüman bir lordun Hristiyan bölgeyi yönettiği aktarılmaktadır[2].
Ivane'nin ölümünden sonra oğlu Ağbuğa Atabek olmuş; ancak kaynaklarda bu döneme ait temsiliyet verileri sınırlıdır. Ağbuğa'nın ardından kardeşi Kvarkvare II (Çaklı) görev almış ve Timur sonrası bağımsızlık sürecini temsil etmiştir.
Kvarkvare II (Çaklı), 1440'lar civarında Atabekliğe geçmiş; 1465'te Paravani Savaşı'nı kazanarak Bagratid hâkimiyetinden kurtulmuştur. Akkoyunlu desteğiyle yürütülen bu savaş, Tihrani ve Rumlu metinlerinde gaza olarak tanımlanmıştır[3][7].
Allen, Kvarkvare II'nin 1466'da öldüğünü ve oğlu Bahadur'un tahta çıktığını belirtir[2]; ancak diğer kaynaklar Kvarkvare II'nin görevde olduğunu göstererek bu iddianın erken olduğunu ortaya koymuştur[4]. Bahadur'un ardından Manuçar, Qvarqvare III (Giurgura), Mirza Çabuk, Kvarkvare IV ve Keyhüsrev gibi figürler Atabeklik görevini üstlenmiştir. Venedikli belgelerde 1493'te Giurgura'nın diplomatik tanınırlığı mevcuttur[8].
Kvarkvare IV ve amcası Manuçar, 16. yüzyıl başında karşıt diplomatik tercihler geliştirmiştir. Manuçar, Osmanlı ile ittifak kurarken; Kvarkvare IV Safevî yanlısı olarak hareket etmiştir. Mirza'nın oğlu Kvarkvare IV, 1518-1535 arası Safevî yanlısı Atabek olarak görev yapmış; İmereti Krallığı tarafından mağlup edilerek Kutaisi'de ölmüştür. Keyhüsrev, babasının ölümünden sonra çocuk yaşta Osmanlı'ya giderek Sultan Süleyman'dan destek istemiş; 1541 sonrası Atabekliği yeniden kazanmıştır.
Ivane II'nin Müslümanlaşması olasılığı, Clavijo'nun gözlemi ve Peacock'un yorumu ile desteklenmektedir[1][2]. Kvarkvare II'nin Akkoyunlu destekli gaza savaşları ise Tihrani ve Rumlu tarafından İslamî meşruiyet bağlamında tanımlanmıştır[3][7]. Ancak dinî kimlik, inançtan çok dönemsel diplomatik tercihler doğrultusunda performatif olarak sunulmuştur.
Qvarqvare III (Giurgura), Venedik belgelerinde Atabek olarak geçmekte; ancak dinî kimliği tanımlanmamaktadır[8]. Kvarkvare IV'ün Safevî yanlısı tavrı, onun temsiliyetinin diplomatik tercihle özdeşleştiğini gösterir. Keyhüsrev'in Osmanlı destekli dönüşü ise dış meşruiyet arayışının dinî kimlikten üstün geldiği dönemin göstergesidir.
Mirza Çabuk, Manuçar, Kvarkvare IV ve Keyhüsrev figürleri Ivane II'nin erkek soy hattında yer almakta ve Atabeklik görevini sürdürmektedir[5]. Kvarkvare IV'ün Safevî yanlısı duruşu, amcası Manuçar'ın Osmanlı ittifakıyla çelişmiştir. Kvarkvare IV, 1518 yılında amcasını silah zoruyla tahttan indirmiş; 1535'te Bagrationi koalisyonu tarafından mağlup edilmiştir. Keyhüsrev, çocuk yaşta Osmanlı'ya giderek Sultan Süleyman'dan destek istemiş ve 1541 sonrası görevi yeniden üstlenmiştir.
Temsiliyet işlevi sabit ideolojik çizgilerle değil, tarihsel ve diplomatik bağlamlarla biçimlenmiştir. Ancak unvan geçişi daima Ivane II soyunda kalmış; Atabeklik dış hanedana geçmemiştir.
Kvarkvare II'nin Paravani Savaşı, Akkoyunlu kaynaklarında "gaza" söylemiyle sunulmuş; Peacock bu söylemi ideolojik örtü olarak tanımlamıştır[1][3]. Temsiliyet, ilk evrede dinî meşruiyet üretimi biçiminde tanımlanmış; sonraki evrelerde ise Safevî ve Osmanlı ittifakları arasında diplomatik pozisyon olarak şekillenmiştir.
Kvarkvare IV'ün ceza görmesi, temsiliyetin sadece yerel değil bölgesel güç dengeleriyle belirlendiğini göstermiştir. Keyhüsrev'in uluslararası tanınırlık için Osmanlı destek arayışı, Atabekliğin kimlikten çok jeopolitik düzlemde okunması gerektiğini ortaya koymuştur.
Bu tez, Atabek Yurdu Atabekliği'nin Ivane II'den Keyhüsrev'e kadar hanedansal sürekliliğini koruyarak dönemsel ihtiyaçlara göre temsiliyet biçimlerini yeniden tanımladığını ortaya koymuştur. Gaza söylemi, Safevî işbirlikleri, Osmanlı destekleri gibi faktörler Atabek figürlerinin kimlik sunumlarını dönüştürmüş; ancak tüm temsil zinciri tek soy hattı içinde sürdürülmüştür.
Gelecek araştırmalar için öneriler: Kartlis Tskhovreba metinlerinin diplomatların eşleşmeleri üzerinden detaylı okunması; Osmanlı defterleri üzerinden Bahadur ve Manuçar'ın görev analizleri; Venedik belgelerinde Keyhüsrev'in tanınırlığına dair elçilik raporlarının içerik analizi; Safevî kaynaklarında Kvarkvare IV figürünün stratejik karşılığı üzerine söylem çözümlemesi.
OKUYUCU YORUMLARI 0 yorum
Yorumunuzu Yazın
📝 Henüz yorum yapılmamış
İlk yorumu siz yapın!