II. İzzeddin Keykavus'tan III. Alâeddin Keykubad'a
Sürgünden Çöküşe Bir Hanedanın Hikâyesi (1262-1303)
Kaynaklar: De Nicola (2017), Erdeğer (2020, 2021, 2022), Uyar-Ateş (2023), Gündoğdu (2010), Akkoç (2023),
Aksarayî, Anonim Selçuknâme, İbn Bîbî, Müneccimbaşı, Pachymeres, Reşîdüddin Fazlullâh, Niğdeli Kadı Ahmed, Yazıcızâde Ali, Osman Turan
Bu çalışma, II. İzzeddin Keykavus'un 1262'de Bizans'a sığınmasından başlayarak, torunu III. Alâeddin Keykubad'ın 1303'te İsfahan'da ölümüne kadar geçen süreci ele almaktadır.
Çalışma, Selçuklu hanedanının Altın Orda ve İlhanlı Devletleri arasında sıkışmış kaderini, hanedan üyelerinin evlilik ittifaklarını ve taht mücadelelerini kronolojik bir perspektifle incelemektedir. Özellikle Ferâmurz'un annesi ve III. Alâeddin Keykubad'ın hanedan içindeki yeri tartışılarak, kaynaklar arasındaki çelişkiler analiz edilmektedir.
Bizans 1262:
Özet
Bu çalışma, Türkiye Selçuklu Devleti'nin çöküş sürecinde kritik bir dönemi, II. İzzeddin Keykavus'un 1262'de Bizans'a sığınmasından başlayarak, torunu III. Alâeddin Keykubad'ın 1303'te İsfahan'da ölümüne kadar geçen süreci ele almaktadır. Çalışma, Selçuklu hanedanının Altın Orda ve İlhanlı Devletleri arasında sıkışmış kaderini, hanedan üyelerinin evlilik ittifaklarını ve taht mücadelelerini kronolojik bir perspektifle incelemektedir. Özellikle Ferâmurz'un annesi ve III. Alâeddin Keykubad'ın hanedan içindeki yeri tartışılarak, kaynaklar arasındaki çelişkiler analiz edilmektedir.
Giriş: Tarihsel Arka Plan ve Kaynaklar
Türkiye Selçuklu Devleti, 1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra Moğol baskısı altına girmiş, 1260'lardan itibaren ise İlhanlı Devleti'nin doğrudan müdahalesiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu süreçte Selçuklu hanedanı, İlhanlılar tarafından atanan ve azledilen kukla sultanlarla yönetilmiş, hanedan üyeleri arasındaki taht kavgaları devleti içten çökertmiştir. II. İzzeddin Keykavus'un 1262'de Bizans'a sığınması, bu çöküş sürecinin en önemli kilometre taşlarından biridir.
Bu çalışma, Keykavus'un sürgünüyle başlayıp torunu Keykubad'ın ölümüyle sona eren süreci, dönemin birincil ve ikincil kaynakları ışığında analiz etmektedir. Çalışmada Bruno De Nicola'nın "Women in Mongol Iran" (2017) adlı eseri, Melek Göksu Erdeğer'in III. Alâeddin Keykubad üzerine üç makalesi (2020, 2021, 2022), Mustafa Uyar ve Erhan Ateş'in bölümü (2023), Abdullah Gündoğdu'nun Altın Orda çalışması (2010), Onur Akkoç'un Altın Orda Hanlığı araştırması (2023) ile Aksarayî, Anonim Selçuknâme, İbn Bîbî, Müneccimbaşı, Pachymeres, Reşîdüddin Fazlullâh, Niğdeli Kadı Ahmed ve Yazıcızâde Ali'nin eserlerinden yararlanılmıştır.
1. II. İzzeddin Keykavus'un Bizans'a Sığınması ve Ailesi (1262-1264)
1262 - Sultanın İlticası
Kardeşine Karşı Kaybedilen Mücadele
Erdeğer (2020): 82-84; Uyar-Ateş (2023): 3
Türkiye Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus, Moğolların desteklediği kardeşi IV. Kılıç Arslan'a karşı mücadeleyi kaybetti. 1262 yılında yanına ailesini, emirlerini ve maiyetini alarak Antalya'dan bir kadırga ile İstanbul'a gitti. Bu, Selçuklu hanedanı için bir dönüm noktasıydı.
1262 - Bizans'taki Aile
Sürgünde Bir Sultanın Ailesi
Erdeğer (2020): 83-84; De Nicola (2017): 114
İstanbul'da sürgünde olan II. İzzeddin Keykavus'a annesi Berduliye Hatun, eşi ve dört oğlu (II. Gıyâseddin Mesud, Rükneddin Keyümers, Konstantin Melik ve ismi bilinmeyen bir melik) eşlik ediyordu. En büyük oğlu Mesud, babasının en yakınındaki aile üyesiydi.
1263 - Enez Kalesi'nde Hapis
Bizans İmparatoru ile Anlaşmazlık
Erdeğer (2020): 83; Uyar-Ateş (2023): 3
Keykavus ile Bizans İmparatoru VIII. Mikhael Paleologos arasındaki ilişkiler bozulunca, Sultan annesi ve iki oğlu (Mesud ve Keyümers) ile birlikte Meriç Nehri ağzındaki Enez Kalesi'ne hapsedildi (1263).
1264 - Berke Han'ın Müdahalesi
Altın Orda'nın Yardımı
Erdeğer (2020): 83; Akkoç (2023): 5
Keykavus'un Enez'deki esareti, Altın Orda Hanı Berke'nin yardımıyla sona erdi. Sultan, 1264 yılında ailesinin çoğunu İstanbul'da bırakarak Kırım'a gitti. Berke Han, Keykavus'a Suğdak ve Sulhad'da ikamet imkânı sağladı.
2. Keykavus'un Kırım'da Urbay Hatun ile Evliliği ve Yeni Çocukları (1264-1279)
1264 - Urbay Hatun ile Evlilik
Altın Orda ile Hanedan İttifakı
Erdeğer (2020): 83-84; Gündoğdu (2010): 241; Akkoç (2023): 5
Kırım'a yerleşen II. İzzeddin Keykavus, Altın Orda Hanı Berke'nin kızı Urbay Hatun ile evlendi. Bu evlilik, Selçuklu-Altın Orda ilişkilerinde yeni bir dönem başlattı. 1266'da tahta çıkan Mengü Timur, bu ittifakı bozmadı ve Keykavus'un iktasını korudu.
1264-1279 - Kırım'da Doğan Çocuklar
Yeni Nesil: Cimri, Kılıç Arslan ve Ferâmurz
Erdeğer (2020): 84-86; Osman Turan (Resmi Vesikalar): 10-12
Keykavus'un Kırım'da doğan oğulları arasında Alâeddin Siyavuş (Cimri), Rükneddin Kılıç Arslan ve Ferâmurz bulunmaktadır. Osman Turan'a göre Keykavus'un Kırım'a geçtiği sırada yanında beş oğlu vardı. Ancak Erdeğer, Rükneddin Kılıç Arslan ve Ferâmurz'un 1264'ten sonra Kırım'da doğduğunu belirtir.
1279/80 - Keykavus'un Vefatı
Sürgünde Ölüm ve İki Vasiyet
Erdeğer (2020): 84; De Nicola (2017): 114
II. İzzeddin Keykavus, 1279/80 yılında Kırım'da vefat etti. Oğlu Mesud, Anadolu'ya dönerek tahtı ele geçirdi. Babasının ikinci vasiyeti yerine getirilemedi ve cenazesi Kefe'ye defnedildi. Bu, Selçuklu hanedanı için bir dönüm noktasıydı.
3. Ferâmurz'un Anadolu'ya Gelişi ve Taht Mücadelesi (1280-1282)
1280 - Ferâmurz'un Anadolu'ya Gelmesi
Kırım'dan Yeni Bir Talip
Erdeğer (2020): 87-89; Uyar-Ateş (2023): 5
Babasının ölümünden sonra Ferâmurz da diğer kardeşleri gibi Anadolu'ya geçti (1280). 14-15 yaşlarında olduğu tahmin edilmektedir. Kaynaklar genellikle "Ferâmurz oğlu III. Alâeddin Keykubad" ifadesiyle anılır.
1280-1282 - Karamanoğulları ile İttifak
İsyan ve Başarısızlık
Erdeğer (2020): 88-89; Uyar-Ateş (2023): 5
Ferâmurz, kuzeydeki kardeşleriyle uğraşmak yerine güneye yöneldi ve Karamanoğulları'nın desteğini aldı (1281). Karamanlılar onun adına Larende ve çevresinde hutbe okuttu. Ancak Niğde'de Selçuklu emirleriyle yaptığı savaşı kaybetti.
1282 - Ferâmurz'un Bizans'a Sığınması ve Ölümü
Hanedanın Dağılması
Erdeğer (2020): 89; Uyar-Ateş (2023): 5
Niğde'deki yenilgisinin ardından Ferâmurz, önce Kilikya'ya, ardından Bizans'a sığındı. Müneccimbaşı'nın verdiği bilgiye göre, Bizans İmparatoru'nun hapsinde İstanbul'da hayatını kaybetti. Böylece III. Alâeddin Keykubad'ın babası sürgünde öldü.
4. III. Alâeddin Keykubad'ın Doğumu ve Bizans Yılları (1282-1295)
1282 - Keykubad'ın İstanbul'da Doğumu
Sürgünde Doğan Bir Prensin Hikâyesi
Erdeğer (2020): 92-93; Erdeğer (2021): 13
Ferâmurz'un Bizans'a sığınmasından kısa bir süre sonra, oğlu III. Alâeddin Keykubad dünyaya geldi. 1282 yılında İstanbul'da doğduğu tahmin edilmektedir. Babasının ölümünün ardından, Selçuklu hanedanının diğer prensleri gibi sürgün ve taht mücadelesi arasında sıkışıp kaldı.
1282-1295 - Keykubad'ın Bizans'taki Yaşamı
Çocukluk Yıllarının Bilinmeyenleri
Erdeğer (2020): 92-93; Erdeğer (2022): 11
Keykubad'ın Bizans'taki annesi, ailesi, eğitimi ve faaliyetleri hakkında kaynaklarda neredeyse hiç bilgi yoktur. Ancak 1298 yılında 16 yaşında Reşîdüddin Fazlullâh'a yazdığı Arapça şiirlerle dolu Farsça mektup, iyi bir eğitim aldığını göstermektedir.
5. Keykubad'ın Anadolu'ya Geçişi ve Tokat'ta Arpalık Sahibi Olması (1295-1296)
1295-1296 - Tokat'ta Arpalık Sahibi Olması
Reşîdüddin Fazlullâh ile İlk Temas
Erdeğer (2022): 16-17; Uyar-Ateş (2023): 6
Keykubad, Anadolu'ya geçtikten sonra amcası Rükneddin Keyümers'ten kaçarak Tokat'a sığındı. Burada, İlhanlı veziri Reşîdüddin Fazlullâh'ın oğlu Hoca Celâleddin'in aracılığıyla arpalık sahibi oldu (1295-1296). Keykubad'ın mektubu, sıkıntılarını ve amcasından şikâyetini dile getirir.
1295-1296 - Amcası Keyümers ile Mücadele
Aile İçi Çekişmeler ve Siyasi Rekabet
Erdeğer (2022): 16-17; Uyar-Ateş (2023): 6
Keykubad'ın en büyük sıkıntılarından biri, amcası ve Sinop hâkimi Rükneddin Keyümers'ti. Keykubad, mektubunda Keyümers'in entrikalarından ve zulmünden kaçarak bitkin bir halde Tokat'a geldiğini belirtir.
6. II. Gıyâseddin Mesud'un Tahttan İndirilmesi ve Keykubad'ın Cülusu (1296-1298)
1296 - Baltu Noyan'ın İsyanı
İlhanlıların Selçuklu Tahtına Müdahalesi
Uyar-Ateş (2023): 3-4; Erdeğer (2020): 97
Anadolu'daki Moğol komutanı Baltu Noyan'ın isyanı sırasında Sultan Mesud, isyana fiilen katılmasa da Baltu'nun engellemesi nedeniyle Gazan Han'ın yanına gidemedi. Bunun üzerine Gazan Han, Mesud'u tahttan indirerek Hemedan'a sürgüne gönderdi (1296).
13 Ekim 1298 - Keykubad'ın Tahta Çıkışı
Gazan Han'ın Kukla Sultanı
Erdeğer (2020): 97-98; Uyar-Ateş (2023): 5-6
İlhanlı veziri Sadreddin Hâlidî'nin önerisi ve Gazan Han'ın onayıyla, iki yıldır boş olan Selçuklu tahtına III. Alâeddin Keykubad getirildi. 16 yaşındaki Keykubad, 10 Ekim 1298'de Konya'ya girdi ve 13 Ekim 1298'de tahta çıktı.
1298 - Mevlevîlerin Rolü
Manevi Bir Desteğin Siyasi Anlamı
Erdeğer (2020): 98-101; Uyar-Ateş (2023): 5-6
Mevlevî kaynakları, Keykubad'ın tahta çıkışında Ulu Ârif Çelebi ve Mecdeddin Mevlevî'nin rol oynadığını belirtir. Sultan, tahta çıktıktan sonra Mevlevî büyüklerine teşekkür etmiş ve Mecdeddin Mevlevî'yi atabey olarak atamıştır.
7. Sülemiş Noyan İsyanı ve Keykubad'ın Sadakati (1299-1300)
1299 - Sülemiş Noyan'ın İsyanı
Anadolu'da Moğol İç Savaşı
Erdeğer (2020): 102-103; Uyar-Ateş (2023): 7-8
Keykubad'ın tahta çıkışından beş ay sonra, Anadolu'daki Moğol emirlerinden Sülemiş Noyan, Gazan Han'a karşı büyük bir isyan başlattı. Sülemiş, Memlûklerle ittifak kurarak ve Karamanoğulları'nın desteğini alarak geniş bir hareket başlattı.
1299-1300 - Keykubad'ın İsyana Katılmaması
Siyasi Sağduyu ve İlhanlı Onayı
Erdeğer (2020): 102-103; Uyar-Ateş (2023): 7-8
Keykubad, Sülemiş Noyan'ın isyanına katılmadı; Aksarayî'nin ifadesiyle "ondan uzak durarak Sivas'a sığındı". Bu tavrı Gazan Han'ın güvenini kazandı ve Keykubad tahtında bırakıldı.
8. Keykubad'ın İlhanlı Prensesiyle Evliliği (Nisan 1300)
Nisan 1300 - Keykubad'ın Damat Olması
İlhanlılarla Kan Bağı: Siyasi Bir Evlilik
Erdeğer (2020): 103; Uyar-Ateş (2023): 12-13
Sülemiş İsyanı'nın ardından Keykubad, Gazan Han'a bağlılığını arz etmek üzere Diyarbakır'da huzuruna çıktı (Nisan 1300). Bu görüşmede, Hülagu Han'ın oğlu Hülacü'nün kızıyla evlendirilerek İlhanlı hanedanına damat yapıldı. Aynı görüşmede, Gazan Han Selçuklu ülkesinin idaresini ikinci bir yarlığla Keykubad'a teyit etti.
9. Keykubad'ın Zulümleri ve Ahlaki Çöküşü (1300-1301)
1300-1301 - Keykubad ve Maiyetinin Zulümleri
Bir Sultanın Soygun ve Zulüm Çılgınlığı
Erdeğer (2022): 14-15; Uyar-Ateş (2023): 13-15
İlhanlı onayını alıp Anadolu'ya dönen Keykubad, yanındaki devlet adamlarının etkisiyle halkın malına el uzatmaya başladı. Harput, Diyarbakır, Malatya, Divriği, Tokat ve Sivas'ta usulsüz vergi tahsilatları ve yağma hareketleri gerçekleştirdi. İlk defa bir Selçuklu sultanı açıkça soygunlara bulaştı.
Mayıs 1301 - Ramazan'da Oruç Bozması
Dini Değerlere Saygısızlık
Erdeğer (2022): 15; Uyar-Ateş (2023): 14-15
Sivas'ta Ramazan ayını geçiren Keykubad, Kadir Gecesi'nde çevgân oynayıp at sürdü, öğle ile ikindi arasında orucunu bozdu ve herkesin gözü önünde bir işret meclisi kurdu. Bu davranış, ahlaki çöküşünün en açık göstergesi oldu.
10. Keykubad'ın Yakalanması ve Yargılanması (1301-1302)
23 Haziran 1301 - Keykubad'ın Yakalanması
Zulmün Bedeli: İlhanlı Müdahalesi
Erdeğer (2021): 17; Uyar-Ateş (2023): 15-16
Keykubad'ın zulmünden bıkan halk ve devlet adamları, şikâyetlerini Moğol komutanı Abışka Noyan'a iletti. Gazan Han, Keykubad'ın hareket özgürlüğünü kısıtlayan bir yarlık gönderdi. Abışka Noyan, Keykubad'ı Ala Kilise mevkiinde kontrol altına aldı (23 Haziran 1301).
Ağustos 1301 - Ürgüp'te Yakalanma
Başarısız Kaçış Girişimi
Erdeğer (2021): 17; Uyar-Ateş (2023): 15-16
Abışka Noyan'ın yanındayken paniğe kapılan Keykubad, gece yarısı kaçarak Konya'ya gitmeye çalıştı. Ancak Ürgüp mağaralarına sığındığı sırada Moğol askerleri tarafından yakalandı (Ağustos 1301).
Mart-Nisan 1302 - Tebriz'de Yargılanma
İlhanlı Mahkemesinde Bir Selçuklu Sultanı
Erdeğer (2020): 105; Uyar-Ateş (2023): 16
Keykubad, Tebriz'de Gazan Han'ın huzurunda yargılandı. Zulüm ve yolsuzluklardan suçlu bulunarak ölüm cezasına çarptırıldı. Ancak İlhanlı prensesi olan eşinin şefaati sayesinde affedildi ve İsfahan'a sürgüne gönderildi.
11. III. Alâeddin Keykubad'ın İsfahan'da Ölümü (1303)
1303 - Keykubad'ın Ölümü
Sürgünde Bir Hanedanın Son Ferdi
Erdeğer (2020): 106; Erdeğer (2022): 18; Uyar-Ateş (2023): 16
İsfahan'da gözaltında tutulan Keykubad, hizmetindeki bir görevliyle tartıştı ve bu kişi tarafından hançerlenerek öldürüldü (1303). 21 yaşında hayatını kaybeden Keykubad, Büyük Selçuklu hükümdarı Melikşah'ın türbesine defnedildi. Niğdeli Kadı Ahmed ise ölümünü "beyin hastalığı" olarak farklı bir versiyonla anlatır.
12. Hanedan Akrabalıkları ve Siyasi İttifaklar: Kaynaklar Arası Çelişkiler
II. İzzeddin Keykavus'un Aile Ağacı
II. İzzeddin Keykavus (ö. 1279/80, Kırım)
anne: Berduliye Hatun
1. eşi (bilinmiyor) - Bizans'tan gelen çocuklar
II. Gıyâseddin Mesud (en büyük oğul, ~1246-1308)
Rükneddin Keyümers (~1250-? Sinop hâkimi)
Konstantin Melik (Hristiyanlaştırıldı)
İsmi bilinmeyen bir melik
2. eşi - Urbay Hatun (Berke Han'ın kızı, 1264 evliliği)
Alâeddin Siyavuş (Cimri, ~1265-1277)
Rükneddin Kılıç Arslan (~1267-1295)
Ferâmurz (~1269-1282) → III. Alâeddin Keykubad'ın babası
kızı: Fatma Hatun (Konya'da türbesi var)
Kaynak Çelişkisi: Ferâmurz'un annesinin kim olduğu sorusu, kaynakların sessizliği nedeniyle kesin olarak cevaplanamamaktadır. Erdeğer, Ferâmurz ve Rükneddin Kılıç Arslan'ın Urbay Hatun'dan olma ihtimalinin zayıf olduğunu belirtirken, diğer kaynaklar bu konuda net bir bilgi vermemektedir. Bu belirsizlik, Selçuklu hanedanının Altın Orda ile olan genetik bağlarının boyutunu anlamamızı zorlaştırmaktadır.
13. Kronolojik Karşılaştırma ve Matematiksel Analiz
Keykavus'un Çocukları: Kronolojik Analiz
| Çocuk | Tahmini Doğum | Anne | 1262'de Nerede? | Kaderi |
|---|
| II. Gıyâseddin Mesud | ~1246-47 | 1. eşi (bilinmiyor) | Bizans'ta yanında | 1296'da tahttan indirildi, 1308'de öldü |
| Rükneddin Keyümers | ~1250-52 | 1. eşi (bilinmiyor) | Bizans'ta yanında | Sinop hâkimi, isyan etti |
| Konstantin Melik | ~1255-57 | 1. eşi (bilinmiyor) | İstanbul'da kaldı | Hristiyanlaştı, adı değişti |
| İsimsiz melik | ~1258-60 | 1. eşi (bilinmiyor) | İstanbul'da kaldı | Bilinmiyor |
| Alâeddin Siyavuş (Cimri) | ~1265-66 | Urbay Hatun (?) | Kırım'da doğdu | 1277'de isyan etti, öldürüldü |
| Rükneddin Kılıç Arslan | ~1267-68 | Urbay Hatun (?) | Kırım'da doğdu | 1292'de isyan, 1295'te öldü |
| Ferâmurz | ~1269-70 | Urbay Hatun (?) veya başka eş | Kırım'da doğdu | 1280-82 mücadele, Bizans'ta öldü |
14. Sonuç: Sürgünden Çöküşe Bir Hanedanın Hikâyesi
II. İzzeddin Keykavus'un 1262'de Bizans'a sığınmasıyla başlayan süreç, Selçuklu hanedanı için geri dönülemez bir çöküşün başlangıcı oldu. Keykavus'un Kırım'da Altın Orda Hanı Berke'nin kızı Urbay Hatun ile evlenmesi, hanedana yeni bir siyasi ittifak ve yeni bir nesil kazandırdı. Ancak bu neslin (Alâeddin Siyavuş, Rükneddin Kılıç Arslan, Ferâmurz) mensupları, Anadolu'ya döndüklerinde İlhanlı tahakkümü altında ezildiler ve taht mücadelelerinde başarısız oldular.
III. Alâeddin Keykubad'ın 1282'de İstanbul'da doğumu, bu çöküş sürecinin sembolik bir anıdır. Bir Selçuklu prensi, dedesinin sürgün ettiği şehirde dünyaya gelmiş, 1298'de İlhanlılar tarafından tahta çıkarılmış, ancak zulümleri nedeniyle 1302'de tahttan indirilmiş ve 1303'te 21 yaşında İsfahan'da ölmüştür.
Ferâmurz'un annesinin kim olduğu sorusu, kaynakların sessizliği nedeniyle kesin olarak cevaplanamamaktadır. Erdeğer, Ferâmurz ve Rükneddin Kılıç Arslan'ın Urbay Hatun'dan olma ihtimalinin zayıf olduğunu belirtirken, diğer kaynaklar bu konuda net bir bilgi vermemektedir. Bu belirsizlik, Selçuklu hanedanının Altın Orda ile olan genetik bağlarının boyutunu anlamamızı zorlaştırmaktadır.
Sonuç: Tüm kaynaklar, ana kronoloji konusunda hemfikir olsa da, Ferâmurz'un annesi, Keykubad'ın ölüm şekli ve Mevlevîlerin tahta çıkıştaki rolü gibi konularda çelişkiler bulunmaktadır. Bu çelişkiler, dönemin kaynaklarının doğası ve tarihçilerin farklı yorumlarından kaynaklanmaktadır. II. İzzeddin Keykavus'tan III. Alâeddin Keykubad'a uzanan bu süreç, bir hanedanın sürgün, ittifak, ihanet ve çöküş hikâyesidir.
MAKALEYE YORUM YAPIN 0 yorum
Görüşlerinizi Paylaşın
Henüz yorum yapılmamış
İlk yorumu siz yaparak bu makaleye katkıda bulunun!